UNSER EINZIGER WEG IST ARBEIT! Voor je innerlijke geestesoog verschijnen SS'ers, kampcommandanten en het bekende opschrift op de toegangspoort van Auschwitz. Steve Sem-Sandberg legt de leuze echter niet in de mond van een nazi, maar in de mond van een Jood.
Chaim Rumkowski staat aan het hoofd van het getto van Łódź, dat met meer dan 200.000 bewoners het op één na grootste getto in nazi-Duitsland was. Als Judenälteste is hij voorzitter van de verplicht opgerichte Judenrat, een bestuursorgaan dat met de uitvoering van de Duitse bevelen belast wordt. Als voorzitter van de raad staat hij in voor een gedisciplineerd verloop van het dagelijkse leven in het getto, het behalen van de opgelegde productiequota's van uniformen voor de Wehrmacht en de organisatie van de deportaties naar de vernietigingskampen.
Steve Sem-Sandberg schrijft vanuit een originele invalshoek over de lijdensweg van de Joden in het getto. De bewoners van Łódź vallen immers niet uitsluitend ten prooi aan de perverse nazi-ideologie. Ze vallen evenzeer ten prooi aan corruptie, machtsmisbruik en het beleid van de zich in eigendunk en zelfverheerlijking wentelende gettovoorzitter. Steve Sem-Sandberg durft af te dalen naar de donkerste krochten van het mens-zijn en verheft de Holocaustslachtoffers in zijn boek niet tot helden. Zijn personages blijven mensen van vlees en bloed.
Als lezer leer je alle facetten van het gettoleven kennen. Een meester-verteller neemt je mee naar de verste uithoeken en de meest verborgen plekjes: naar steegjes waar binnengesmokkelde waar met grote omzichtigheid van eigenaar wisselt, naar huizen die een bordeel zijn geworden voor nazi's en naar achterkamertjes waar illegale radiozenders worden beluisterd. Met veel vakmanschap schildert Sem-Sandberg een tableau vivant van het getto. De honger, de uitputting, de vrieskou, de hoop en de vrees; als lezer krijg je ei zo na het gevoel dat je dezelfde ontberingen ondergaat, zo levensecht komt dit verhaal over.
'De onzaligen van Łódź' is een boek gebaseerd op waargebeurde feiten. De personages zijn historische figuren en de gebeurtenissen zijn gedocumenteerd in de 'Gettokroniek van Łódź', een werk dat clandestien werd bijgehouden door het verzet in het getto. Een foto, een stratenplan en aanplakbiljetten met verordeningen van Chaim Rumkowski zijn in het boek opgenomen. De realiteit en de impact van de geschiedenis op zo veel mensenlevens dringt hiermee nog dieper tot je door.
Steve Sem-Sandberg vertelt over het ontstaan, het leven in, en de ontruiming van het getto in de periode 1940-1945. Hij illustreert een stuk geschiedenis. Daarnaast werpt hij ook een aantal vragen op. Rumkowski wil zo veel mogelijk Joden redden door van het getto de meest productieve toeleverancier van het Duitse leger te maken. Iedereen, mannen, vrouwen, kinderen, moet aan het werk. Arbeidsdiscipline hebben is zijn motto, maar wanneer hij een protestactie van stakende arbeiders onderdrukt met een zelfgeorganiseerde deportatie, is hij dan nog steeds de redder van zijn volk? Wat kun je als collaboratie beschouwen en wat als overlevingsstrategie? Wie is de held en wie wordt na afloop van de geschiedenis verguisd?
Kunnen we een moreel oordeel vellen over mensen die in de meest afschuwelijke omstandigheden met elkaar moeten samenleven? Steve Sem-Sandberg observeert, beschrijft en suggereert als de beste, maar hij laat het aan ons over om het antwoord te geven.
Reageer