Klaus Mann, 'De vulkaan'

Europa vroeger en nu

Als zoon van heeft Klaus Mann nooit de naam (alhoewel) en faam van zijn vader verworven, maar dat betekent niet dat zijn literair werk louter mooischrijverij was, integendeel. Met ‘De vulkaan’ is nu zijn naar eigen zeggen belangrijkste werk eindelijk, na bijna 80 jaar, ook in het Nederlands te lezen en dat blijkt niks te vroeg te zijn.

Toen in 1933 Adolf Hitler benoemd werd tot rijkskanselier van Duitsland, was dat de aanloop naar de belangrijkste cesuur in de recente geschiedenis, de Tweede Wereldoorlog. Heel wat Duitsers keken angstvallig toe hoe het land dat ze altijd gekend hadden, een staat werd waarin enkel nog plaats was voor de Arische übermensch. Het werd een, in negatieve zin, uitzonderlijke periode die echter ook leidde tot, in positieve zin, uitzonderlijke boeken. Zoals ‘De vulkaan’.

In deze ‘roman onder emigranten’ geen rechtlijnig verhaal waarin de protagonist van a naar b evolueert, maar juist een veelstemmig portret van het Europa, en bij uitbreiding de wereld, in de jaren 1933 tot 1939. Mann volgt de lotgevallen van de meest uiteenlopende personages, vooral Duitsers die vrijwillig in ballingschap gaan omwille van de opkomst van het fascisme. Aanvankelijk vinden zij mekaar in steden als Parijs, Amsterdam en Zürich, maar de grimmige schaduw die het nazisme en staatsleiders als Franco en Mussolini over Europa werpen, dwingen hen de blik verder te richten. Sommigen wijken uit naar het beloofde Amerika. Toch zal steeds weer blijken dat, hoe ver ze ook wegvluchten van het vaderland, hun Duitse identiteit hen nooit zal loslaten.

‘De vulkaan’ werd uitgegeven bij exiluitgeverij Querido Verlag in 1939, rond de tijd dat Mann zelf naar Amerika uitweek, nadat hij al veel eerder was weggetrokken naar Amsterdam. Dichter bij een onderwerp kan een auteur niet staan. Dat sommige personages wel wat aan Mann zelf doen herinneren, hoeft dus niet te verbazen en maakt hen alleen maar boeiender. Want hoewel een afgelijnd verhaal ontbreekt en 528 pagina’s een mens kunnen afschrikken, verveelt dit boek nooit. Mann maakt van elk personage een uniek karakter met zijn of haar eigen visie op de toestand van de wereld op dat moment. De verschillende overtuigingen, twijfels en gevoelens waar ze mee worstelen, geven het boek een ongelooflijke rijkdom mee.

Het lijkt dan ook veelbetekenend dat dit boek net nu vertaald werd. In tijden van fake news of politici die gretig de angst voor het onbekende aanwakkeren bij mensen, is het bijna griezelig hoe goed ‘De vulkaan’ de tand des tijds heeft doorstaan. De groeiende onzekerheid over de toekomst en de stigmatisering van bevolkingsgroepen lijken actuelere thema’s dan ooit. Het aantal zinnen dat zou kunnen worden toegepast op de huidige migratiesituatie, is bijna niet te tellen.

Naast die inhoudelijke sterkte staat echter ook de vormelijke opbouw. Mann deelt het verhaal op in drie delen die zich telkens afspelen gedurende een periode van twee jaar en chronologisch op elkaar volgen. Hierdoor weet hij de spanning steeds meer op te drijven, net zoals de spanning in Europa meer en meer groeit. Dat deze editie de volledige originele tekst bevat en met een nawoord van journalist Michael Töteberg en enkele redactionele aantekeningen werd aangevuld, maakt dit boek helemaal tot een must read.

Details Fictie
Auteur: Klaus Mann
Vertaler: Ria van Hengel
Uitgeverij: Em. Querido 's Uitgeverij
Jaar:
2018
Aantal pagina's:
544