Joseph Roth, ‘Radetzkymars’

Droevig genot

Elk genre heeft zijn schlagers – zo ook de klassieke muziek. Met gemengde gevoelens is het bijvoorbeeld luisteren naar Johann Strauss’ ‘Radetzkymars’, die het verzamelde publiek tijdens het Nieuwjaarsconcert in de Wiener Konzerthaus om de zoveel tijd volledig uit de bol doet gaan. In plaats van honderd zitten daar ineens meer dan vijfhonderd mensen te musiceren: meeklappend in de eenvoudigste aller driekwart-maten, één wordend met een stuk muzikaal erfgoed dat eigenlijk te eenvoudig lijkt om meermaals per decennium te worden gefêteerd.

"Een droevig genot", zou Benno Barnard misschien zeggen over dit moment van door een op afstand kijkende toeschouwer niet-gedeelde collectieve extase. Fantastisch en tegelijk smartelijk: hoe weinig mensen nodig hebben om zichzelf te verliezen...Naar diezelfde ‘Radetzkymars’ noemde Joseph Roth een van zijn klassiek geworden romans.

Het is immers marsmuziek die het geslacht der Trotta’s begeleidt bij cruciale gebeurtenissen in hun leven: simpele melodieën waarmee een ironisch auteur al aangeeft dat het uiterlijk vertoon waaraan een bescheiden, gemiddelde familie ineens ten prooi valt, hen geen blijvende luister zal opleveren. Als het begrip Bildungsroman een tegenhanger zou hebben die niet toepasbaar is op de psychologie van een personage, maar van een tijdperk, dan was ‘Radetzkymars’ er mogelijks een typevoorbeeld van. Roth schetst hier immers het verval van het Austro-Hongaarse Rijk, vanaf het moment dat Joseph Trotta bijna accidenteel het leven redt van keizer Franz Joseph totdat die laatste van het toneel verdwijnt.

Roth begreep dat grote literatuur onmogelijk een droge afhaspeling kon zijn van een geschiedenisles. Door het perspectief te kiezen van een man die onverwacht tot de aristocratie gaat behoren en ziet hoe zijn nageslacht de door hem verworven titels als een door geboorte verworven recht gaat gebruiken, laat Roth een zekere bevreemding toe. Die wordt al voelbaar op de eerste bladzijden: de lezer tuimelt dit boek midden op het slagveld binnen en daarna blijft het gonzen van dikwijls schijnbaar absurde bedrijvigheid. Daarnaast houdt ‘Radetzkymars’ ook een kritiek in op het toenemend nationalisme, waartegen Roth zich fel afzette. Eenmaal de waarheid immers oneer wordt aangedaan om een gevoel van patriottisme onder de onderdanen aan te wakkeren, is alweer sprake van een tragische passage, zeg maar met komische voetnoten.

De reden waarom ‘Radetzkymars’ tien jaar geleden in de Duitstalige canon werd bijgezet, ligt in het feit dat Roth erin slaagt aan te tonen dat de gevestigde orde eigenlijk zichzelf ten val brengt. Decadentie, vasthouden aan vastgeroeste morele principes en voelen hoe de tijd woelt zonder er adequaat op te kunnen reageren: het zijn menselijke eigenschappen die uiteindelijk een rijk ten val brengen en een tijdperk definitief afsluiten. In deze roman zijn het tegelijk personages die worstelen met omstandigheden en gebruiken waardoor zelfs geen verzet tegen het verval mogelijk lijkt. De beschreven gang van zaken krijgt er iets onafwendbaars door, hoewel die uitdrukking cynisch smaakt terwijl Roths humoristische kruiden nog op de tong liggen.

Niet over Johann Strauss, maar over Joseph Roth zei Benno Barnard dat het "een droevig genot [is] hem te lezen". Zelf zocht de veel te vroeg overleden schrijver frequent het miserabele genot op van alcohol, wat uiteindelijk tot zijn dood zou leiden. ‘Radetzkymars’ is echter onverbiddelijk helder proza over onverbiddelijke destructieve krachten. Een onverbiddelijk meesterwerk.

Details Fictie
Een droevig genot Joseph Roth te lezen
Originele titel:
Radetzkymarsch
Vertaling: W. Wielek-Berg
Vertaling herzien door: Elly Schippers
Uitgeverij: Uitgeverij LJ Veen Klassiek
Jaar:
2013
Aantal pagina's:
384